Hơn 70% bệnh nhân ung thư phổi sẽ phải trải qua xạ trị trong phác đồ điều trị của mình. Dù phương pháp này thường mang lại cơ hội sống sót, xạ trị vẫn có thể gây tổn thương vĩnh viễn cho các mô phổi khỏe mạnh, làm hạn chế các lựa chọn điều trị ung thư trong tương lai.
Thông qua mô hình chuột bị tổn thương phổi do phóng xạ (RILI – radiation-induced lung injury), các nhà nghiên cứu do đội ngũ tại City of Hope dẫn đầu đã phát hiện ra một con đường miễn dịch có thể là nguyên nhân gây ra tổn thương này, mở ra hướng đi cho một chiến lược phòng ngừa tiềm năng. Nhóm nghiên cứu cho biết, những phát hiện từ nghiên cứu tiền lâm sàng này có thể đặt nền móng cho các phương pháp điều trị mới, giúp ngăn chặn xạ trị làm tổn hại đến các mô phổi khỏe mạnh, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.
Trưởng nhóm nghiên cứu, Tiến sĩ - Bác sĩ Heather McGee, Trợ lý Giáo sư tại Khoa Xạ trị Ung thư và Miễn dịch Ung thư thuộc City of Hope, cho biết: “Nhiều nhà nghiên cứu trong lĩnh vực của chúng tôi tập trung vào cách phóng xạ kích hoạt các tế bào miễn dịch phổ biến như tế bào T để chống lại ung thư. Chúng tôi là nhóm đầu tiên chứng minh được rằng phóng xạ cũng tái lập trình các tế bào miễn dịch quý hiếm được gọi là tế bào lymphoid bẩm sinh (innate lymphoid cells) và chính những tế bào này đóng vai trò then chốt dẫn đến tổn thương ở mô phổi khỏe mạnh”. Tiến sĩ McGee là tác giả chịu trách nhiệm chính của bài báo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Communications, với tiêu đề: “Interferon nhóm I (Type I IFN) thúc đẩy tính linh hoạt chuyển đổi từ ILC2 sang ILC1 trong mô hình tiền lâm sàng về tổn thương phổi do phóng xạ”.
Các tác giả cho biết, ung thư phổi là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư trên toàn thế giới, chiếm khoảng 18% tổng số ca tử vong do căn bệnh này. Trong đó, xạ trị (RT – radiation therapy) đóng vai trò then chốt trong việc điều trị cho các bệnh nhân ung thư phổi. Tuy nhiên, họ lưu ý rằng: “Mặc dù xạ trị có thể chữa khỏi cho bệnh nhân ung thư phổi, phương pháp này cũng có khả năng dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng, chẳng hạn như tổn thương phổi do phóng xạ (RILI), viêm phổi và xơ phổi do xạ trị (RILF – radiation-induced lung fibrosis).”
Khi các mô phổi khỏe mạnh bị tổn hại, hậu quả có thể rất nghiêm trọng và kéo dài. Có tới 20% bệnh nhân phải vật lộn với tình trạng khó thở nghiêm trọng làm suy nhược cơ thể và bị suy giảm chất lượng cuộc sống, thậm chí một số người phải duy trì sự sống bên những bình oxy nặng nề. Nhóm nghiên cứu cho biết thêm, tổn thương phổi do phóng xạ (RILI) có thể làm suy giảm nghiêm trọng chức năng phổi, thường dẫn đến việc người bệnh phải phụ thuộc vào nguồn oxy hỗ trợ. Hiện tại, Tiến sĩ McGee đang dẫn đầu một đội ngũ các nhà khoa học điều tra vai trò của các tế bào lympho bẩm sinh trong phản ứng của cơ thể đối với bức xạ.
Để hiểu rõ hơn về cách bức xạ gây tổn hại đến các mô phổi khỏe mạnh, nhóm nghiên cứu đã phát triển một mô hình chuột bị tổn thương phổi do phóng xạ, đồng thời tập trung vào vai trò tiềm năng của các tế bào lympho bẩm sinh (ILCs). Trong báo cáo của mình, họ lưu ý rằng: “Mặc dù các tế bào ILCs được chứng minh là có liên quan đến cơ chế bệnh sinh của nhiều bệnh lý về phổi, nhưng đóng góp của chúng đối với hội chứng RILI vẫn chưa từng được nghiên cứu trước đây”. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá cách xạ trị liều cao tại một vị trí chính xác gây ảnh hưởng đến chức năng và tính linh hoạt của các tế bào ILCs ở phổi trong bối cảnh xảy ra tổn thương RILI.
Nhóm nghiên cứu đã kết hợp nhiều kỹ thuật tiên tiến để theo dõi tác động của bức xạ đối với hệ thống miễn dịch. Họ giải thích: “Bằng cách sử dụng mô hình chuột được chiếu xạ phổi khu trú, chúng tôi đã kết hợp phương pháp phân tích tế bào theo dòng chảy (Flow cytometric characterization) để xác định các nhóm tế bào lympho bẩm sinh và quá trình sản xuất cytokine, đồng thời ứng dụng kỹ thuật phân tích phiên mã đơn bào (single-cell transcriptomics) và phân tích dòng thời gian giả định (pseudotime analysis) nhằm xác định những thay đổi do bức xạ gây ra đối với kiểu hình và chức năng của tế bào ILC”. Họ cho biết thêm: “Chúng tôi cũng thực hiện các thí nghiệm chuyển nạp tế bào để xác định xem liệu các tế bào ILC2 có bị biến đổi và mang các đặc tính giống tế bào ILC1 sau khi bị chiếu xạ trực tiếp trên cơ thể sống hay không”.
Kết quả nghiên cứu cho thấy bức xạ đã kích hoạt một sự biến đổi mạnh mẽ ở các tế bào lympho bẩm sinh, khiến chúng thay đổi đặc tính và chức năng vốn có. Trong đó, tế bào ILC2 vốn là loại tế bào có nhiệm vụ bảo vệ phổi khỏi bị tổn thương. Tuy nhiên, bức xạ đã biến đổi các tế bào này thành một loại khác, gọi là ILC1 – tác nhân thúc đẩy phản ứng viêm gây hủy hoại các mô phổi khỏe mạnh.
Các nhà nghiên cứu cũng đã tìm ra tác nhân thúc đẩy sự biến đổi này khi chứng minh rằng bức xạ làm gia tăng nồng độ protein truyền tín hiệu interferon-beta (IFN-β). Loại protein này đóng vai trò như một chiếc “công tắc” kích hoạt các tế bào bảo vệ ILC2 chuyển hóa thành tế bào gây viêm ILC1. Đáng chú ý, các thử nghiệm trên tế bào ILC của người cũng ghi nhận những thay đổi sinh học tương tự. Nhóm nghiên cứu lưu ý: “Những phát hiện này xác định rằng tính linh hoạt của tế bào ILC điều hòa bởi interferon loại I do bức xạ kích hoạt chính là cơ chế cốt lõi dẫn đến sự tiến triển của bệnh lý RILI”.
Tiến sĩ McGee chia sẻ: “Tương tự như việc một cầu thủ chuyển sang thi đấu cho đội bóng khác, protein IFN-β do bức xạ kích hoạt có thể khiến các tế bào miễn dịch này thay đổi từ vai trò bảo vệ sang thúc đẩy phản ứng viêm. Phát hiện của chúng tôi đã làm sáng tỏ một cơ chế chưa từng được biết đến trước đây dẫn đến tình trạng tổn thương phổi do phóng xạ”.
Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng tiến hành thử nghiệm xem liệu việc ức chế con đường truyền tín hiệu IFN-β trong quá trình xạ trị có thể ngăn chặn sự biến đổi gây hại của tế bào miễn dịch hay không. Kết quả trên mô hình chuột cho thấy, việc làm gián đoạn con đường này đã giúp giảm phản ứng viêm, hạn chế tổn thương phổi, đồng thời giảm thiểu tình trạng xơ hóa – tác nhân có thể gây ra những vết sẹo vĩnh viễn trên các mô phổi khỏe mạnh.
Bác sĩ, Tiến sĩ Jaeho Kim, tác giả chính của nghiên cứu và là nghiên cứu sinh sau tiến sĩ chuyên ngành xạ trị ung thư tại City of Hope, nhận định: “Các phát hiện của chúng tôi cho thấy nồng độ IFN-beta cao chính là tác nhân dẫn đến tình trạng tổn thương phổi trong quá trình xạ trị. Do đó, việc ức chế con đường truyền tín hiệu này có thể mở ra một phương pháp điều trị tiềm năng nhằm giảm bớt tác dụng phụ gây suy nhược cơ thể này”.
Nếu phương pháp tiếp cận của nhóm nghiên cứu chứng minh được hiệu quả trên cơ thể người, nó có thể bảo vệ bệnh nhân khỏi những tổn thương phổi lâu dài. Đồng thời, giải pháp này giúp mở rộng các lựa chọn xạ trị cho những người mắc bệnh lý phổi mãn tính, chẳng hạn như bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD – chronic obstructive pulmonary disease), cho phép áp dụng phác đồ xạ trị mạnh mẽ hơn khi cần thiết. Nhóm nghiên cứu kết luận trong bài báo: “Tóm lại, nghiên cứu của chúng tôi đã xác định được một cơ chế điều hòa miễn dịch, trong đó sự biến đổi ILC2 thành ILC1 do interferon loại I kích hoạt chính là tác nhân dẫn đến sự tiến triển của bệnh lý RILI.” Họ nhấn mạnh thêm: “Chúng tôi cũng chứng minh rằng việc ức chế tính linh hoạt này bằng cách ngăn chặn con đường truyền tín hiệu IFNAR1 có thể làm giảm tổn thương phổi trên mô hình chuột, mở ra một chiến lược điều trị tiềm năng nhằm giảm thiểu tác dụng phụ của liệu pháp xạ trị ở bệnh nhân”.
Nguồn: https://www.genengnews.com/topics/cancer/immune-pathway-contributing-to-radiation-therapy-related-lung-damage-identified-in-mice