Giới thiệu
Hệ vi sinh vật đường ruột là một quần thể vi sinh vật đa dạng, nắm giữ vai trò điều hòa quá trình trao đổi chất, củng cố hệ miễn dịch, bảo vệ toàn vẹn hàng rào ruột và chi phối các phản ứng viêm trong suốt cuộc đời. Khi cấu trúc này bị rối loạn, trạng thái cân bằng vi sinh sẽ bị phá vỡ, làm gia tăng phản ứng viêm và đẩy cao nguy cơ mắc các bệnh lý liên quan đến tuổi tác.
Để hiểu được sự thay đổi của hệ vi sinh vật đường ruột theo thời gian, cần xem xét cả yếu tố tuổi tác lẫn tình trạng sức khỏe thực tế, bởi mỗi yếu tố lại có những mối liên hệ khác nhau đối với tính đa dạng và chức năng của vi sinh vật. Bên cạnh đó, chế độ ăn uống và lối sống cũng là những tác nhân quan trọng chi phối các mối quan hệ này.
Hệ vi sinh vật đường ruột thay đổi như thế nào trong quá trình lão hóa?
Quá trình lão hóa không nhất thiết làm giảm tính đa dạng của hệ vi sinh vật. Một báo cáo đánh giá hệ thống cho thấy tính đa dạng này thậm chí còn cao hơn ở nhiều nhóm người cao tuổi, đặc biệt là những người siêu cao tuổi. Ngược lại, độ đa dạng vi sinh thấp thường gắn liền với tình trạng suy nhược và sức khỏe kém.
Một số nghiên cứu ghi nhận sự sụt giảm của các lợi khuẩn như
Faecalibacterium prausnitzii,
Roseburia intestinalis và
Eubacterium rectale. Đây là những vi khuẩn chịu trách nhiệm sản sinh các axit béo chuỗi ngắn (SCFAs – short-chain fatty acids) giúp duy trì sức khỏe đường ruột và điều hòa chức năng miễn dịch. Tình trạng loạn khuẩn, hay mất cân bằng hệ vi sinh, là sự biến đổi về thành phần hoặc chức năng của vi sinh vật gây tổn hại đến sức khỏe vật chủ, đồng thời thúc đẩy sự gia tăng các vi sinh vật tiềm ẩn nguy cơ gây hại.
Hàng loạt yếu tố gắn liền với quá trình lão hóa có thể làm biến đổi cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột, từ chế độ ăn uống, lối sống, các tác nhân môi trường cho đến việc sử dụng các loại thuốc như kháng sinh và sự suy giảm hoạt động thể chất. Bên cạnh đó, tiến trình lão hóa tự nhiên cũng làm suy giảm chức năng miễn dịch cùng tính toàn vẹn của hàng rào ruột, vô tình tạo điều kiện cho hệ vi sinh đường ruột biến đổi. Minh chứng là sự thay đổi về mật độ của lợi khuẩn
Bifidobacterium adolescentis cùng các loài
Bifidobacterium khác đã được ghi nhận có mối tương quan trực tiếp với chế độ dinh dưỡng, tuổi tác và tình trạng sức khỏe tổng thể.
Những người cao tuổi bị suy nhược hoặc mắc các bệnh lý tuổi già có nguy cơ đối mặt với tình trạng rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột cao hơn, điều này phản ánh tầm ảnh hưởng lớn từ lối sống và tình trạng sức khỏe tổng thể.
Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu lại có sự khác biệt giữa các quần thể khác nhau: khuẩn
Akkermansia muciniphila – một loại vi khuẩn chuyên phân hủy mucin giúp duy trì chức năng hàng rào ruột – lại gia tăng dồi dào ở một số nhóm người sống thọ; trong khi đó, các loài sản sinh SCFA như
Faecalibacterium prausnitzii lại sụt giảm ở một số nhóm dân số già khác. Thực tế cho thấy, không có một loài vi khuẩn đơn lẻ nào có thể định nghĩa cho một hệ vi sinh vật khỏe mạnh toàn diện.
Mối liên hệ giữa những thay đổi của hệ vi sinh vật đường ruột và tình trạng viêm mãn tính
Những thay đổi liên quan đến tuổi tác của hệ vi sinh vật đường ruột có thể góp phần châm ngòi cho hiện tượng "inflammaging" – một trạng thái viêm mãn tính mức độ thấp trong cơ thể. Hội chứng lão hóa viêm này đặc trưng bởi sự sản sinh liên tục của các phân tử tiền viêm, vốn là tác nhân dẫn đến tình trạng suy nhược và hàng loạt bệnh lý tuổi già. Đáng chú ý, đây là mối quan hệ hai chiều tác động qua lại, bởi chính các phản ứng viêm và sự biến đổi chức năng miễn dịch cũng quay ngược lại làm thay đổi cấu trúc của các quần thể vi sinh vật này.
Các chất chuyển hóa của vi sinh vật, đặc biệt là những axit béo chuỗi ngắn như acetate, propionate và butyrate, giúp duy trì các phản ứng miễn dịch cân bằng và sức khỏe đường ruột. Vi khuẩn đường ruột phân giải chất xơ trong chế độ ăn để tạo ra SCFA, những hợp chất này giúp củng cố tính toàn vẹn của hàng rào ruột, tăng sản xuất chất nhầy và hỗ trợ các phản ứng miễn dịch kháng viêm. Tuy nhiên, tác động của SCFA có thể khác nhau tùy thuộc vào chất chuyển hóa cụ thể, nồng độ và bối cảnh bệnh lý cụ thể.
Tình trạng tăng tính thấm thành ruột do lão hóa có thể tạo điều kiện cho các sản phẩm của vi sinh vật vượt qua hàng rào ruột, từ đó kích hoạt các chuỗi phản ứng viêm toàn thân và góp phần gây ra chứng viêm mãn tính. Dù vậy, bằng chứng trên cơ thể người hiện nay phần lớn mới dừng lại ở các nghiên cứu quan sát, với nhiều khảo sát chỉ so sánh các nhóm tuổi khác nhau tại cùng một thời điểm.
Các nghiên cứu cắt ngang này không thể xác định liệu những thay đổi của hệ vi sinh vật có diễn ra trước sự suy giảm sức khỏe hay không. Mặc dù các thí nghiệm trên động vật đã cung cấp bằng chứng về mối quan hệ nhân quả giữa hệ vi sinh vật đối với chứng viêm, nhưng những kết quả này vẫn chưa thể khẳng định mối liên hệ tương tự trên cơ thể người.
Hệ vi sinh vật đường ruột và các vấn đề sức khỏe liên quan đến tuổi tác
Tình trạng rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột do tuổi tác có mối liên hệ mật thiết với các bệnh béo phì, tiểu đường tuýp 2, bệnh tim mạch, suy giảm chức năng miễn dịch và các bệnh lý thoái hóa thần kinh như Alzheimer hay Parkinson. Sự sụt giảm của một số lợi khuẩn và những biến động trong hệ vi sinh vật là tác nhân dẫn đến chứng rối loạn điều hòa miễn dịch, làm mất cân bằng các phản ứng miễn dịch, suy giảm chức năng hàng rào ruột và gây viêm mãn tính mức độ thấp kéo dài – vốn là những đặc điểm chung của nhiều bệnh lý mãn tính ở người cao tuổi. Dù vậy, những mối tương quan này vẫn chưa thể khẳng định liệu rối loạn hệ vi khuẩn ruột là nguyên nhân gây bệnh, hay chỉ là hệ quả từ những thay đổi về sức khỏe, chế độ dinh dưỡng và việc dùng thuốc.
Hệ vi sinh vật đường ruột tương tác với hệ thần kinh trung ương thông qua trục não - ruột, bao gồm các đường truyền tín hiệu thần kinh, miễn dịch, nội tiết và chuyển hóa giúp kết nối thông tin giữa hai cơ quan này. Các chất chuyển hóa do vi sinh vật đường ruột giải phóng, bao gồm các SCFA, có thể chi phối tín hiệu miễn dịch và chức năng não bộ. Sự biến đổi trong cấu trúc vi sinh vật có liên quan đến tình trạng suy giảm nhận thức và các bệnh lý thoái hóa thần kinh; dù vậy, bằng chứng cho thấy việc can thiệp thay đổi hệ vi sinh giúp ngăn ngừa các tình trạng này ở người hiện vẫn còn rất hạn chế. Đáng chú ý, các SCFA còn thúc đẩy chứng viêm thần kinh trên mô hình chuột mắc bệnh Parkinson, minh chứng rằng tác động của chúng hoàn toàn phụ thuộc vào từng bối cảnh cụ thể.
Nguồn: Parkinson's / Shutterstock.com
Liệu có thể tác động lên hệ vi sinh vật đường ruột để kéo dài tuổi thọ hay không?
Một chế độ dinh dưỡng đa dạng kết hợp cùng lối sống lành mạnh có thể hỗ trợ tối ưu chức năng của hệ vi sinh vật đường ruột. Các chất xơ lên men có trong thực phẩm thực vật giàu chất xơ sẽ cung cấp nguồn cơ chất để vi sinh vật sản sinh các SCFA, từ đó củng cố và bảo vệ sức khỏe đường ruột.
Việc bổ sung prebiotic cũng được khuyến nghị, vì những cơ chất này được các vi sinh vật trong cơ thể sử dụng một cách chọn lọc nhằm mang lại lợi ích cho sức khỏe. Mặt khác, probiotic lại là các vi sinh vật sống mang đến những tác động tích cực cho sức khỏe khi được đưa vào cơ thể với một lượng thích hợp.
Sự khác biệt về thành phần hệ vi sinh vật đường ruột giữa các cá nhân – do yếu tố di truyền, chế độ dinh dưỡng và lối sống chi phối – khiến các nhà khoa học rất khó đưa ra một mô hình vi sinh chuẩn mực chung cho quá trình lão hóa lành mạnh. Ở phụ nữ, sự sụt giảm nồng độ estrogen trong thời kỳ mãn kinh cũng liên quan đến những biến đổi vi sinh. Tuy nhiên, những phát hiện này không thể áp dụng chung cho toàn bộ người cao tuổi.
Các nghiên cứu theo thời gian và thử nghiệm có đối chứng là vô cùng cần thiết để phân biệt rõ các thay đổi do tuổi tác với sự khác biệt về sức khỏe hay điều kiện sống. Đồng thời, những nghiên cứu này cũng giúp thử nghiệm các biện pháp can thiệp cá nhân hóa được thiết kế riêng theo cấu trúc vi sinh, lối sống và tình trạng sức khỏe của từng cá nhân. Cho đến nay, vẫn chưa có bằng chứng xác thực rằng các biện pháp can thiệp này có thể kéo dài tuổi thọ của con người.
Nguồn: https://www.news-medical.net/health/Gut-Microbiome-and-Aging-How-Gut-Bacteria-Influence-Health-and-Longevity.aspx