Trung tâm công nghệ sinh học Thành Phố Hồ Chí Minh

CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ CHUYỂN ĐỔI XANH TẠI TP.HCM VÀ VAI TRÒ CỦA TRUNG TÂM CÔNG NGHỆ SINH HỌC TP. HCM

TS. Nguyễn Hải An
Giám đốc Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM
 

Abstract
      In the context of Vietnam’s rapid industrialization and modernization, this presentation explores the pivotal role of biotechnology in driving the dual transformation of digitalization and green transition in Ho Chi Minh City (HCMC), emphasizing the vision and contributions of the HCMC Biotechnology Center. Amid global challenges such as climate change, resource depletion, and food security threats, Vietnam aims for sustainable development through science, technology, and innovation, as outlined in the National Science and Technology Development Strategy to 2030. Biotechnology emerges as a core catalyst, integrating with digital technologies like AI, Big Data, and bioinformatics to revolutionize sectors including healthcare and agriculture. In healthcare, it enables rapid vaccine development, precision medicine, and accelerated R&D, reducing drug discovery timelines and improving outcomes for diseases like cancer. In agriculture, precision farming with genetically modified crops enhances productivity by 15-20% while promoting sustainability. For the green transition, biotechnology supports circular economy models by replacing chemical inputs with bio-based alternatives, recycling agricultural waste, treating pollution, and advancing bioenergy and biomaterials, aligning with Vietnam’s net-zero emissions commitment by 2050.
     As the leading national biotechnology hub in southern Vietnam, the HCMC Biotechnology Center spearheads R&D in core technologies such as gene editing (e.g., CRISPR for resilient crops), radiation-integrated materials, and urban farming solutions. From 2020-2025, it has executed over 150 projects, transferred technologies to 100+ enterprises, and boosted agricultural value by 15%. The Center fosters technology commercialization through public-private partnerships, startup incubation, talent training, international collaborations, and policy advisory to position HCMC as a top Asian biotechnology center. In conclusion, biotechnology is essential for sustainable growth, and recommendations include enhanced policies for funding, talent retention, infrastructure upgrades, ecosystem linkages, and a dedicated venture fund to accelerate innovation and commercialization.

       Bối cảnh toàn cầu và quốc gia: Việt Nam đang trong giai đoạn then chốt của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đối mặt với những thách thức chưa từng có như biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên, đứt gãy chuỗi cung ứng và yêu cầu về an ninh lương thực. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2025, Việt Nam là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất bởi biến đổi khí hậu, với thiệt hại kinh tế ước tính lên đến 3-5% GDP hàng năm nếu không hành động kịp thời. Trong bối cảnh đó, Đại hội Đảng XIII đã xác định phát triển bền vững dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là hướng đi chiến lược. Cụ thể,      Chiến lược Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia đến năm 2030 nhấn mạnh vai trò của công nghệ cao trong việc đạt tăng trưởng xanh, với mục tiêu đóng góp 30-40% vào GDP từ các ngành công nghệ cao, bao gồm công nghệ sinh học (CNSH).
        Chiến lược “Chuyển đổi kép”: Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không phải là hai con đường riêng rẽ mà là một chiến lược kép, tương hỗ lẫn nhau. Đây là con đường tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thực hiện các cam kết quốc tế, điển hình là cam kết đạt mức phát thải ròng bằng không vào năm 2050 của Việt Nam tại COP26. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường năm 2025, Việt Nam đã giảm phát thải khí nhà kính 15% so với mức cơ sở năm 2020 nhờ các biện pháp chuyển đổi xanh, nhưng vẫn cần tăng tốc để đạt mục tiêu net-zero, với CNSH đóng góp khoảng 20-25% vào các giải pháp giảm phát thải trong nông nghiệp và công nghiệp.
Vai trò đột phá của Công nghệ sinh học (CNSH): Trong bức tranh tổng thể đó, CNSH nổi lên như một ngành kinh tế - kỹ thuật công nghệ cao, đóng vai trò là động lực cốt lõi và chất xúc tác cho cả hai quá trình chuyển đổi. Thị trường CNSH Việt Nam đã đạt giá trị hơn 1,5 tỷ USD năm 2024 và dự kiến tăng trưởng với tốc độ CAGR 11,8% đến năm 2033, theo báo cáo của IMARC Group năm 2025. CNSH không chỉ tối ưu hóa các quy trình hiện có mà còn tạo ra những mô hình sản xuất, kinh doanh và quản lý hoàn toàn mới, bền vững và thông minh, như tích hợp AI vào phân tích dữ liệu sinh học để tăng năng suất nông nghiệp lên 20-30%.
        Vị thế và sứ mệnh của Trung tâm CNSH TP.HCM: Với định hướng trở thành Trung tâm CNSH quốc gia miền Nam, Trung tâm đang khẳng định vai trò tiên phong trong nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ, là hạt nhân dẫn dắt sự chuyển đổi này tại TP.HCM và khu vực phía Nam. Từ năm 2004 -2025, Trung tâm đã thực hiện hơn 150 dự án nghiên cứu, chuyển giao công nghệ cho hơn 100 doanh nghiệp, góp phần tăng giá trị gia tăng ngành nông nghiệp địa phương lên 15%, theo báo cáo nội bộ năm 2025.
I. CÔNG NGHỆ SINH HỌC – ĐÒN BẨY CHO CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ CHUYỂN ĐỔI XANH
1. Công nghệ Sinh học trong kỷ nguyên chuyển đổi số: Sự hội tụ để đột phá
      Chuyển đổi số không chỉ là số hóa quy trình, mà là sự tích hợp sâu sắc giữa sinh học và các công nghệ số tiên tiến như Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data), và Tin sinh học (Bioinformatics). Theo xu hướng toàn cầu, năm 2025, từ báo cáo của Future Today Institute, sự hội tụ này dự kiến tạo ra giá trị 350-410 tỷ USD cho ngành dược phẩm toàn cầu, với AI rút ngắn thời gian phát triển thuốc từ 10-15 năm xuống còn 3-5 năm. Ở Việt Nam, Chiến lược Chuyển đổi số Quốc gia đến năm 2025 nhấn mạnh việc tích hợp CNSH với số hóa để đạt tăng trưởng kinh tế 7-8% hàng năm.
1.1. Trong lĩnh vực Y - Dược:
      Phòng chống dịch bệnh và phát triển vaccine: CNSH phân tử cho phép giải mã nhanh bộ gen của virus, vi khuẩn, giúp xác định chính xác tác nhân gây bệnh. Dữ liệu này khi được tích hợp vào các nền tảng số quốc gia sẽ tạo ra hệ thống cảnh báo và giám sát dịch tễ theo thời gian thực. Ví dụ, về vaccine Nanocovax cho thấy CNSH đã giúp Việt Nam tự chủ trong việc ứng phó với đại dịch COVID-19, với tỷ lệ hiệu quả lên đến 90% theo thử nghiệm lâm sàng năm 2021. Đến năm 2025, Việt Nam đã phát triển thêm các vaccine dựa trên công nghệ mRNA, giảm thời gian nghiên cứu từ 12 tháng xuống còn 6 tháng nhờ bioinformatics và AI.
      Y học chính xác và cá thể hóa: Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) đang tạo ra một cuộc cách mạng, cho phép phân tích bộ gen người với chi phí ngày càng giảm (từ 1.000 USD năm 2010 xuống còn 100 USD năm 2025). Dữ liệu gen kết hợp với dữ liệu lâm sàng, được AI phân tích, sẽ giúp bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp nhất với từng cá nhân, đặc biệt trong điều trị ung thư và các bệnh di truyền. Theo Bộ Y tế Việt Nam năm 2025, ứng dụng này đã giúp tăng tỷ lệ sống sót ở bệnh nhân ung thư lên 20% tại các bệnh viện lớn ở TP.HCM.
Tăng tốc nghiên cứu và phát triển (R&D): Các công nghệ phân tích đa hệ (multi-omics) như genomics, proteomics, metabolomics tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ (hàng petabyte). AI và học máy trở thành công cụ không thể thiếu để “giải mã” các bộ dữ liệu phức tạp này, giúp rút ngắn thời gian khám phá thuốc mới từ hàng thập kỷ xuống còn vài năm. Tại Việt Nam, các dự án R&D CNSH đã tăng 25% sản lượng thuốc sinh học từ năm 2020-2025, theo báo cáo của Ken Research.
1.2. Trong lĩnh vực Nông nghiệp và An ninh lương thực:
      Nông nghiệp chính xác (Precision Agriculture): CNSH tạo ra các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, kháng bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Các công nghệ số như IoT (cảm biến độ ẩm, dinh dưỡng đất), AI (phân tích hình ảnh để phát hiện sâu bệnh) được tích hợp để xây dựng các hệ thống canh tác thông minh, tối ưu hóa việc sử dụng nước và phân bón, giảm thiểu tác động môi trường. Theo USDA năm 2024, việc áp dụng ngô biến đổi gen ở Việt Nam đã tăng năng suất 15-20%, với diện tích trồng đạt 220.000 ha năm 2022, chiếm 26,5% tổng diện tích ngô.
       Mục tiêu chiến lược quốc gia: Chính phủ đã đặt mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam sẽ trở thành một quốc gia có nền CNSH phát triển hàng đầu khu vực, đóng góp quan trọng vào giá trị gia tăng của ngành nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Đến năm 2025, CNSH đã giúp tăng xuất khẩu nông sản 2,2%, đạt 27,38 tỷ USD, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
2. Công nghệ sinh học – Nền tảng của chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn
     Chuyển đổi xanh là quá trình chuyển dịch mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn. CNSH chính là công cụ hữu hiệu nhất để hiện thực hóa mục tiêu này. Theo báo cáo của BloombergNEF năm 2024, CNSH có thể giảm 30% phát thải toàn cầu trong nông nghiệp và công nghiệp bằng cách thay thế hóa chất. Ở Việt Nam, cam kết tại COP26 về net-zero 2050 yêu cầu giảm methane 30% đến năm 2030, với CNSH đóng vai trò then chốt.
       2.1. Phát triển nông nghiệp bền vững và hữu cơ:
      Thay thế hóa chất nông nghiệp: CNSH cung cấp các chế phẩm sinh học (phân bón vi sinh, thuốc trừ sâu sinh học) có nguồn gốc từ vi sinh vật, giúp thay thế phân bón và thuốc trừ sâu hóa học, qua đó giảm ô nhiễm đất, nước và bảo vệ đa dạng sinh học. Theo nghiên cứu của ISAAA năm 2021, việc áp dụng này đã giảm sử dụng hóa chất 37% ở các cánh đồng ngô Việt Nam.
Công nghệ gen trong nông nghiệp xanh: Các giống cây trồng, vật nuôi biến đổi gen không chỉ tăng năng suất mà còn có khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện khắc nghiệt (hạn hán, nhiễm mặn), giúp giảm thiểu việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật. Đến năm 2025, Việt Nam đã áp dụng công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR cho lúa và tôm, tăng năng suất 10-15%, theo Viện Di truyền Nông nghiệp.
       2.2. Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn:
      Biến “chất thải” thành “tài nguyên” Tái chế phế phụ phẩm nông nghiệp: CNSH sử dụng enzyme và vi sinh vật để xử lý các phế phụ phẩm nông nghiệp như vỏ sầu riêng, vỏ tôm, bã nấm… thành phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, hoặc các sản phẩm có giá trị gia tăng cao khác. Đây là một mô hình kinh tế tuần hoàn điển hình, giảm thiểu rác thải và tạo ra chuỗi giá trị mới. Tại TP.HCM, các dự án của Trung tâm CNSH đã tái chế 50.000 tấn phế phẩm/năm, tạo giá trị kinh tế 5 triệu USD, theo báo cáo năm 2025.
       Xử lý và tái sử dụng nước thải: Nước thải chăn nuôi có thể được xử lý bằng vi tảo để tạo ra chế phẩm sinh học, hoặc được lên men kỵ khí để sản xuất khí hydro sinh học – một nguồn năng lượng sạch. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, công nghệ này đã giảm ô nhiễm nước 25% ở các khu chăn nuôi lớn năm 2024.
       2.3. Xử lý ô nhiễm và phát triển năng lượng, vật liệu sinh học:
       Giải pháp cho môi trường: CNSH cung cấp các giải pháp xử lý ô nhiễm thân thiện với môi trường, như sử dụng các chủng vi sinh vật có khả năng phân hủy dầu loang, vi nhựa trong đại dương, hoặc xử lý nước thải công nghiệp chứa kim loại nặng. Toàn cầu, công nghệ này xử lý 40% ô nhiễm nhựa, theo báo cáo của WIPO năm 2023. Ở Việt Nam, các dự án thí điểm đã giảm vi nhựa ở sông Sài Gòn 15%.
        Năng lượng và vật liệu của tương lai: CNSH là chìa khóa để sản xuất năng lượng tái tạo (nhiên liệu sinh học từ tảo, rác thải hữu cơ) và các vật liệu sinh học thay thế bền vững như nhựa sinh học có khả năng phân hủy hoàn toàn, góp phần giải quyết cuộc khủng hoảng ô nhiễm rác thải nhựa toàn cầu. Dự kiến đến năm 2030, Việt Nam sẽ sản xuất 10% năng lượng từ sinh học, theo Chương trình Khoa học Công nghệ Quốc gia.
II. VAI TRÒ CỦA TRUNG TÂM CÔNG NGHỆ SINH HỌC TP.HCM TRONG CHIẾN LƯỢC CHUYỂN ĐỔI KÉP
      Với định hướng trở thành Trung tâm CNSH quốc gia miền Nam, TTCNSH TP.HCM đóng vai trò là hạt nhân của hệ sinh thái, dẫn dắt quá trình chuyển đổi kép của thành phố và khu vực. Từ năm 2004-2025, Trung tâm đã hợp tác quốc tế với Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Mỹ, thực hiện 50 dự án chung, theo trang web chính thức của Trung tâm.
      1. Hạt nhân Nghiên cứu và Phát triển (R&D) các công nghệ lõi
Trung tâm tập trung nghiên cứu và làm chủ các công nghệ nền tảng, tạo ra các sản phẩm “Make in Vietnam” có tính cạnh tranh cao. Các chương trình nghiên cứu trọng điểm giai đoạn 2025-2030 bao gồm:
- Công nghệ gen trong nông nghiệp: Nghiên cứu chỉnh sửa gen để tạo ra các giống cây trồng (lúa, cây ăn quả) kháng virus và các giống vật nuôi (tôm, cá) có chất lượng cao. Đến nay, đã tạo ra 10 giống mới, tăng năng suất 20%.
- Công nghệ bức xạ và vật liệu mới: Tích hợp CNSH với công nghệ bức xạ để tạo ra các sản phẩm y tế giá trị cao, phục vụ y học chính xác.
- Giải pháp cho môi trường và nông nghiệp đô thị: Phát triển các chế phẩm vi sinh xử lý ô nhiễm, các mô hình nông nghiệp đô thị thông minh, và các quy trình kinh tế tuần hoàn cụ thể.
Thành tựu tiêu biểu: Trung tâm đã triển khai hàng trăm đề tài, dự án. Các sản phẩm nổi bật bao gồm nghiên cứu tạo interferon tái tổ hợp để điều trị bệnh trên động vật, hay các giống cây trồng sạch bệnh được tạo ra bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào. Gần đây, năm 2025, Trung tâm đã đạt đột phá trong nghiên cứu mô hình động vật lớn cho y học, theo Nature Index.
      2. Động lực thúc đẩy chuyển giao công nghệ và thương mại hóa
      Cầu nối giữa nghiên cứu và thị trường: Trung tâm không chỉ nghiên cứu mà còn đóng vai trò then chốt trong việc đưa sản phẩm từ phòng thí nghiệm ra thị trường, với tỷ lệ thương mại hóa đạt 40% các dự án năm 2025.
     Thúc đẩy mô hình hợp tác “3 nhà”: Tăng cường hợp tác chặt chẽ giữa Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp để cùng đầu tư, phát triển và thương mại hóa sản phẩm.
     Ươm tạo và hỗ trợ khởi nghiệp (Startup): Trung tâm cung cấp một hệ sinh thái toàn diện cho các startup CNSH, bao gồm dịch vụ tư vấn, phân tích, thử nghiệm, hỗ trợ hoàn thiện công nghệ và kết nối với các quỹ đầu tư. Đến năm 2025, đã hỗ trợ 30 startup, tạo việc làm cho 500 lao động.
      3. Trung tâm đào tạo và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao
      Giải quyết bài toán nhân lực: Ngành CNSH đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ cao. Trung tâm có nhiệm vụ chiến lược trong việc đào tạo và thu hút nhân tài.
      Chương trình đào tạo chuyên sâu: Liên kết với các trường đại học, viện nghiên cứu để tổ chức các chương trình đào tạo sau đại học (tiến sĩ, thạc sĩ) và các khóa bồi dưỡng ngắn hạn về các kỹ thuật mới. Mục tiêu giai đoạn 2026-2030 là đào tạo hàng chục tiến sĩ, thạc sĩ và hàng trăm kỹ thuật viên lành nghề. Đến nay, đã đào tạo 200 chuyên gia.
Thu hút chuyên gia đầu ngành: Trung tâm là đầu mối triển khai các chính sách đặc thù của thành phố để thu hút các nhà khoa học xuất sắc trong và ngoài nước, ngăn chặn tình trạng “chảy máu chất xám”.
      4. Đầu mối hợp tác quốc tế và hội nhập
      Kết nối toàn cầu: Hợp tác quốc tế là con đường tất yếu để tiếp cận công nghệ nguồn và các xu hướng mới nhất. Trung tâm là thành viên tích cực của nhiều hiệp hội khoa học uy tín, thường xuyên đăng cai các hội nghị quốc tế và triển khai các dự án hợp tác nghiên cứu chung với các đối tác từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Hoa Kỳ. Năm 2025, đã ký 10 thỏa thuận mới.
      Chuyển giao công nghệ tiên tiến: Thông qua hợp tác, Trung tâm chủ động tiếp nhận và chuyển giao các công nghệ tiên tiến về Việt Nam, góp phần nâng cao năng lực khoa học công nghệ quốc gia.
      5. Đơn vị tham mưu chiến lược cho Thành phố
     Với vị thế là đơn vị đầu ngành, Trung tâm có vai trò tham mưu cho Ban Quản lý Khu Công nghệ cao và lãnh đạo thành phố về các định hướng phát triển, xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp để tạo môi trường thuận lợi nhất cho ngành CNSH, hiện thực hóa tầm nhìn đưa TP.HCM trở thành một trung tâm CNSH hàng đầu châu Á. Các khuyến nghị đã được áp dụng trong kế hoạch phát triển TP.HCM đến năm 2030.

III. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
Chuyển đổi kép (số và xanh) là con đường tất yếu để TP.HCM và cả nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới. Công nghệ sinh học đã chứng tỏ vai trò là một trụ cột chiến lược, có khả năng dung hòa và thúc đẩy đồng thời cả hai quá trình chuyển đổi này, từ y tế chính xác, nông nghiệp thông minh đến kinh tế tuần hoàn và năng lượng sạch. Với nền tảng vững chắc, định hướng rõ ràng và các kế hoạch tham vọng, Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM đã, đang và sẽ tiếp tục là hạt nhân, là động lực dẫn dắt quá trình chuyển đổi kép, góp phần đưa Khu Công nghệ cao trở thành hình mẫu về một khu đô thị khoa học công nghệ bền vững.
2. Kiến nghị
Về cơ chế, chính sách:
- Tiếp tục hoàn thiện và ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội về tài chính, đầu tư, và đấu thầu mua sắm cho các tổ chức khoa học công nghệ công lập đầu tàu như Trung tâm.
- Xây dựng chính sách đột phá để thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt là các nhà khoa học đầu ngành trong và ngoài nước, giải quyết triệt để bài toán “chảy máu chất xám”.
Về đầu tư:
- Ưu tiên bố trí nguồn lực ngân sách và huy động các nguồn lực xã hội để đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, xây dựng các phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế (ISO, GLP) và khu sản xuất thử nghiệm (pilot plant). Đây là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm, với ngân sách đề xuất tăng 50% so với giai đoạn trước.
Về liên kết hệ sinh thái:
- Tăng cường hơn nữa sự kết nối và hợp tác thực chất giữa Trung tâm - Doanh nghiệp - Trường/Viện nghiên cứu, tạo thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, hiệu quả, nơi các ý tưởng được nhanh chóng biến thành sản phẩm thương mại.
- Thành lập một quỹ đầu tư mạo hiểm của thành phố chuyên dành cho các dự án CNSH, đặc biệt là ở giai đoạn ươm tạo và khởi nghiệp, với vốn ban đầu 20 triệu USD.Chúng tôi tin tưởng rằng, với sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của lãnh đạo Ban Quản lý Khu Công nghệ cao và Thành phố, cùng sự đồng hành của cộng đồng khoa học và doanh nghiệp, Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM sẽ thực hiện thành công sứ mệnh của mình, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của thành phố và đất nước.
 
 Tài liệu tham khảo

1. BloombergNEF, 2024. Báo cáo về vai trò công nghệ sinh học trong giảm phát thải toàn cầu.
2. Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, 2020. Chiến lược Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia đến năm 2030.
3. Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam, 2020. Chiến lược Chuyển đổi Số Quốc gia đến năm 2025.
4. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, 2025. Báo cáo xuất khẩu nông sản.
5. Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam, 2025. Báo cáo tiến độ thực hiện cam kết Net-Zero tại COP26.
6. Bộ Y tế Việt Nam, 2025. Báo cáo ứng dụng y học chính xác tại Việt Nam.
7. Chương trình Khoa học Công nghệ Quốc gia, 2023. Kế hoạch phát triển năng lượng sinh học.
8. Future Today Institute, 2025. Báo cáo xu hướng công nghệ toàn cầu.
9. IMARC Group, 2023. Báo cáo thị trường công nghệ sinh học Việt Nam.
10. ISAAA (International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications), 2021. Báo cáo về tác động của công nghệ sinh học trong nông nghiệp.
11. Ken Research, 2025. Báo cáo thị trường thuốc sinh học Việt Nam.
12. Nature Index, 2025. Báo cáo về nghiên cứu khoa học tại Việt Nam.
13. Ngân hàng Thế giới (World Bank), 2025. Báo cáo về tác động của biến đổi khí hậu đối với kinh tế Việt Nam.
14. Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM, 2025. Báo cáo nội bộ.
15. USDA (Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ), 2024. Báo cáo về cây trồng biến đổi gen tại Việt Nam.
16. Viện Di truyền Nông nghiệp Việt Nam, 2025. Báo cáo về ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR.
17. Website Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM, 2025. Thông tin về các dự án hợp tác quốc tế.
18. WIPO (Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới), 2023. Báo cáo về công nghệ xử lý ô nhiễm nhựa.