Trung tâm công nghệ sinh học Thành Phố Hồ Chí Minh

Phòng CNSH Thực Vật được thành lập từ năm 2008 trên cơ sở nhóm nghiên cứu về Công nghệ sinh học Thực vật - Vi sinh. Đến tháng 03 năm 2014, Phòng được kiện toàn lại cơ cấu tổ chức và chức năng nhiệm vụ do bộ phận nghiên cứu thực nghiệm của phòng được tách ra thành phòng Thực nghiệm Cây trồng. Hiện tại Phòng có tổng số 9 viên chức, trong đó có 01 tiến sĩ, 06 thạc sĩ và 02 kỹ sư.

Chức năng, nhiệm vụ của phòng là thực hiện các nghiên cứu cơ bản và ứng dụng thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật để tạo ra các giống cây trồng mới, nhân giống cây trồng bằng kỹ thuật in vitro; kiểm soát dịch bệnh và thu nhận hoạt chất thứ cấp có hoạt tính sinh học.

Các hướng nghiên cứu

1. Nhân giống in vitro và thu nhận sinh khối
- Nhân giống in vitro: Nhân giống in vitro là phương pháp chủ yếu để sản xuất cây giống với số lượng lớn, đồng đều và sạch bệnh. Phòng CNSH Thực vật đã nghiên cứu và xây dựng thành cống quy trình nhân giống nhiều loại hoa lan, cây kiểng, cây dược liệu,… để phục vụ cho sản xuất. Ngoài ra, phòng cũng đã nghiên cứu áp dụng một số giải pháp mới cho công tác nhân giống như nhân giống bằng hệ thống TIS và nhân giống sạch virus thông qua thanh lọc nguồn mẫu bằng kỹ thuật PCR.
 
- Thu nhận sinh khối: Thu nhận sinh khối in vitro là giải pháp quan trọng để ổn định nguồn sinh khối cho thu nhận hợp chất thứ cấp. Phòng CNSH Thực vật đã ngiên cứu và xây dựng thành công quy trình thu nhận sinh khối in vitro của một số cây dược liệu như Hà thủ ô đỏ, Đinh lăng, Sâm cau, Muồng truổng, Sâm Ngọc Linh,… để phục vụ cho công tác nghiên cứu và thu nhận hợp chất thứ cấp từ thực vật.

2. Chẩn đoán virus gây bệnh trên cây trồng
Bệnh do virus gây ra là nguyên nhân chính làm giảm năng suất cây trồng. Các quy trình chẩn đoán virus gây bệnh trên hoa lan, khoai tây, dưa leo, cà chua, chanh dây, hồ tiêu và khoai mì bằng kỹ thuật sinh học phân tử đã được phát triển và áp dụng cho công tác nghiên cứu cũng như dịch vụ chẩn đoán virus gây bệnh trên cây trồng. Hiện tại, Phòng CNSH Thực vật đã xây dựng thành công 15 quy trình phát hiện virus, sẵn sàng phục vụ cho công tác phát hiển và kiểm soát virus gây bệnh trên cây trồng.
 

3. Phát hiện cây trồng biến đổi gen
Để quản lý tốt cây trồng biến đổi gen cần có các quy trình phát hiện phù hợp. Việc nghiên cứu xây dựng quy trình phát hiện các sự kiện đổi gen đã được thực hiện tại phòng CNSH Thực Vật từ năm 2016. Đến nay, phòng đã xây dựng thành công quy trình phát hiện cho 26 sự kiện biến đổi gen, trong đó có 7 sự kiện đạt chuẩn ISO17025. Phòng thí nghiệm Phân tích GMO và Kiểm nghiệm thực vật trực thuộc Phòng CNSH Thực Vật cũng đã được công nhận đạt chuẩn VLAT (Mã số: VLAT-10281).
 
4. Chọn tạo giống cây trồng mới
Chọn tạo giống mới là hướng nghiên được Thành phố quan tâm. Việc chọn tạo giống đã được triển khai trên hoa lan, cây rau và cây dược liệu, với các nghiên cứu cụ thể: tạo giống hoa lan kháng virus bằng công nghệ chuyển gen RNAi; giống dưa leo kháng virus bằng công nghệ chỉnh sửa gen; tạo dòng thuần ớt ngọt bằng kỹ thuật nuôi cấy đơn bội; chọn dòng đinh lăng có hàm lượng saponin cao và dòng khoai mì kháng bệnh khảm lá bằng chỉ thị phân tử. Một số kết quả tiêu biểu bao gồm: thiết lập được quy trình chuyển gen cho hoa lan (Dendrobium, Mokara); tạo được dòng lan Dendrobium Sonia có khả năng kháng virus trong điều kiện in vitro; nuôi cấy thành công bao phấn ớt ngọt; hoàn thiện được quy trình phân tích di truyền đinh lăng bằng chỉ thị phân tử ISSR; và xây dựng thành công quy trình chỉnh sửa gen eIF4E trên cây dưa leo phục vụ cho nghiên cứu tạo giống dưa leo kháng virus.
 
Đề tài nghiên cứu đang triển khai 2. Phân tích một số thành phần dược chất của sâm Ngọc Linh đa bội (Panax vietnamensis Ha et Grushv.).
3. Nâng cao khả năng ra rễ của chồi mai vàng (Ochna integerrima (Lour.) Merr.) in vitro bằng phương pháp nuôi cấy trên hệ thống ngập chìm tạm thời

Sản phẩm khoa học công nghệ
1. Quy trình phát hiện virus gây bệnh trên cây trồng (hoa lan, dưa leo, cà chua, khoai tây, hồ tiêu,…).
2. Quy trình phân tích GMO (đạt tiêu chuẩn ISO 17025).
3. Quy trình nhân giống hoa lan Mokara sạch virus bằng phương pháp nuôi cấy mô thực vật kết hợp với RT-PCR.
4. Quy trình nhân giống cây Sâm cau (Curculiogo orchioides Gaertn) bằng phương pháp tạo phôi soma.
5. Quy trình nhân giống in vitro cây Ngà voi.
6. Quy trình nhân giống in vitro cây Mai vàng.

Công bố khoa học
1. Nguyễn Xuân Dũng, PhạmVăn Hiểu, Dương Hoa Xô, 2014. Tạo dòng và biểu hiện gen mã hóa protein vỏ (cp) của virus khảm vàng (cymbidium mosaic virus - CyMV) gây bệnh trên hoa lan. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, 7(53), tr. 124-132.
2, Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, Chu Hoàng Hà, 2014. Tối ưu hóa sự chuyển nạp gen ở lan Dendrobium Sonia qua trung gian vi khuẩn Agrobacterium tumefaciens. Tạp chí sinh học, 36 (1se), tr. 257-265.
3. Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Chu Hoàng Hà, 2015. Nghiên cứu chuyển gen RNAi qua trung gian Agrobacterium tumefaciens vào Dendrobium Sonia để tạo giống kháng virus khảm vàng. Tạp chí Khoa học và Phát triển, 2(13), tr. 264-271.
4. Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, 2017. Ứng dụng kỹ thuật PCR chẩn đoán Piper yellow mottle virus gây hại trên hồ tiêu ở Việt Nam. Tạp chí Khoa học công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, 6(79), tr.59-64.
5. Lý Nguyễn Phước Điềm, Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, 2017. Nghiên cứu chuyển gen vào lan Mokara qua trung gian vi khuẩn Agrobacterium tumefaciens. Tạp chí Khoa học công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, 6(79), tr.8-13.
6. Nguyen Xuan Dung, Nguyen Thi Hong Tram, Pham Van Hieu,
Nguyen Thi Thanh Thao, Ly Nguyen Phuoc Diem, Duong Hoa Xo, 2017. Development of PCR-base diagnosis protocols for pathogenic virus on common crops in Vietnam. Conference Proceeding. The 13^th Asian congress on biotechnology, Thailand.
7. Nguyễn Văn Long, Đinh Thị Sáu, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Nguyễn Thanh Tài, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2017. Nghiên cứu sự phát sinh phôi sinh dưỡng ở Sâm cau (Curculigo orchiodes Gaertn.). Kỷ yếu Hội nghị Sinh lý thực vật lần 2, tr.162-169.
8. Đinh Thị Sáu, Phạm Văn Hiểu, Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, Nguyễn Quốc Bình, 2017. Đánh giá hiệu lực diệt sâu khoang (Spodoptera litura) của protein Cry1AC tái tổ hợp được biểu hiện trong Pseudomonas flourescens. Hội thảo ứng dụng công nghệ sinh học và công nghệ bảo quản nông sản thế hệ mới trong sản xuất nông nghiệp an toàn-hiệu quả - bền vững. Nhà xuất bản Nông nghiệp, tr.118-130.
9. Nguyễn Thị Hồng Trâm, Phạm Văn Hiểu, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2017. Phát hiện đồng thời virus gây hại trên khoai tây (Potato virus X, Potato virus Y) và cà chua (Tomato mosaic virus), bằng kỹ thuật RT-PCR đa mồi. Kỷ yếu Hội nghị Sinh lý thực vật lần 2, tr.143-151.
10. Nguyễn Thị Thanh Thảo, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2018.Thiết lập quy trình lây nhiễm nhân tạo Cymbidium mosaic virus vào lan Dendrobium Sonia trong điều kiện in vitro. Báo cáo khoa học về nghiên cứu và giảng dạy sinh học ở Việt Nam. Hội nghị khoa học quốc gia lần thứ 3, tr. 1173-1180.
11. Nguyễn Thanh Tài, Nguyễn Thị Kim Thoa, Bùi Thị Tuyết, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2018.Đánh giá đa dạng di truyền của cây đinh lăng lá nhỏ (Polyscias fruticosa L. Harms) ở phía nam Việt Nam bằng chỉ thị phân tử ISSR. Báo cáo khoa học về nghiên cứu và giảng dạy sinh học ở Việt Nam. Hội nghị khoa học quốc gia lần thứ 3, tr. 226-233.
12. Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Chu Hoàng Hà, 2018. Phát triển và đánh giá tính kháng Cymbidium mosaic virus của lan Dendrobium Sonia mang cấu trúc RNAi được thiết kế từ gen CP của virus. Báo cáo khoa học Hội nghị Công nghệ sinh học toàn quốc năm 2018, tr.1595-1607.
13. Nguyễn Thanh Tài, Nguyễn Tấn Đạt, Phan Lê Trâm Anh, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2019. Nghiên cứu cảm ứng mô sẹo và tái sinh chồi từ lá mai vàng (Ochna integerrima Lour. Merr.) in vitro. Hội thảo khoa học Công nghệ sinh học ứng dụng. Trường Đại học Văng Lang. Nhà xuất bản Nông nghiệp, tr. 146-152.
14. Nguyễn Thanh Tài, Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Kim Thoa, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2019. Nghiên cứu đặc điểm di truyền phân tử một số dòng đinh lăng lá nhỏ Polycias fruticosa (L) Harm ở miền Nam Việt Nam và phân tích mối liên hệ với hàm lượng saponin. Tuyển tập Báo cáo toàn văn Hội nghị Công nghệ Sinh học Toàn Quốc năm 2019. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. HCM, tr. 528-533.
15. Nguyễn Văn Long, Trương Thị Kim Chung, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2019. Nghiên cứu nhân giống in vitro cây Ngà voi (Sansevieria cylindryca Bojer). Tuyển tập Báo cáo toàn văn Hội nghị Công nghệ Sinh học Toàn Quốc năm 2019. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. HCM, tr. 534-538.
16. Phan Thủy Quyên, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Lý Nguyễn Phước Điềm, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2019. Nghiên cứu chuyển cấu trúc RNAi được thiết kế từ gen CP của Cymbidium mosaic virus vào lan Mokara Fullmoon qua trung gian Agrobacterium tumefaciens để tạo tính kháng virus. Tuyển tập Báo cáo toàn văn Hội nghị Công nghệ Sinh học Toàn Quốc năm 2019. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. HCM, tr. 539-543.
17. Nguyễn Thị Thanh Thảo, Nguyễn Văn Long, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2019. Nghiên cứu nuôi cấy bao phấn cây Ớt ngọt (Capsicum annuun L.). Tuyển tập Báo cáo toàn văn Hội nghị Công nghệ Sinh học Toàn Quốc năm 2019. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. HCM, tr. 544-548.
18. Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2019. Strategies for controlling viral diseases of orchid in Vietnam. The 14th Asian congress on biotechnology, Taiwan (Báo cáo khoa học).
19. Phan Thủy Quyên, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Phan Lê Trâm Anh, Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2020. Tối ưu hóa các yếu tố ảnh hưởng đến sự chuyển gen vào dưa leo (Cucumis sativus L.) qua trung gian Agrobacterium tumefaciens. Báo cáo khoa học. Hội nghị Công nghệ sinh học toàn quốc 2020. Nhà xuất bản Đại học Huế, tr. 29-34.
20. Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Vinh, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2020. Phát hiện Tomato yellow leaf curl Kanchananburi virus gây hại trên cây cà chua bằng Real-time PCR. Báo cáo khoa học. Hội nghị Công nghệ sinh học toàn quốc 2020. Nhà xuất bản Đại học Huế, tr. 168-174.
21. Nguyễn Thanh Tài, Nguyễn Thị Kim Thoa, Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2020. Ứng dụng chỉ thị phân tử SSR trong đánh giá độ thuần mướp hương (Luffa cylindrica L.). Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng. Số 13, tr. 1-8.
22. Nguyen Xuan Dung, Nguyen Thi Thanh Thao, Duong Hoa Xo, 2020. Strategies for controlling viral diseases of orcid in Vietnam. Journal of Science - Hong Bang International University, Vol. 1, pp. 1-8.
23. Nguyen Xuan Dung, Nguyen Thi Thanh Thao, Ly Nguyen Phuoc Diem, Phan Thuy Quyen, Duong Hoa Xo, 2020. Apply RNAi technology for inducing resistance to Cymbidium mosaic virus in Mokara Fullmoon. The 2^nd International Symposium on Tropical and Subtropical Ornnamentals (TSO) 2020. Indonesia.
24. Nguyễn Văn Long, Phan Lê Trâm Anh, Nguyễn Thị Kiều Linh, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Nghiên cứu tạo mô sẹo từ lá cây Muồng truổng (Zanthoxylum avicennae (Lam.) DC). Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng. Số 16, tr. 33-40.
25. Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Thiết lập quy trình PCR nhận diện chỉ thị phân tử liên kết gen kháng bệnh khảm lá khoai mì (Manihot esculenta Crants). Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng. Số 16, tr. 23-32.
26. Nguyễn Văn Long, Nguyễn Thị Dương, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Ảnh hưởng của sucrose và môi trường khoáng lên sự tạo mô sẹo và tái sinh chồi cây Ngà voi (Sansevieria cylindrica Bojer ex Hook). Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng. Số 13, tr. 15-20.
27. Nguyễn Thị Kim Thoa, Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Nhận diện chỉ thị phân tử liên kết với gen kháng bệnh khảm lá trong các giống khoai mì ở miền Nam Việt Nam. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam. Số 2, tr. 33-40.
28. Phan Lê Trâm Anh, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Nghiên cứu sự phát sinh phôi soma từ lá ngũ gia bì gai (Acanthopanax trifoliatus (L.) Merr.) in vitro. Báo cáo khoa học, Hội nghị Công nghệ Sinh học toàn quốc 2021. Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên, tr. 213-218.
29. Phan Quang Hương, Nguyễn Văn Long, Trần Thị Thu Em, Nguyễn Xuân Dũng, Dương Hoa Xô, 2021. Nghiên cứu nhân giống in vitro và hoàn thiện quy trình trồng cây sâm cau (Curculigo orchioides Geartn.) tại núi cấm-An Giang. Báo cáo khoa học, Hội nghị Công nghệ Sinh học toàn quốc 2021. Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên, tr. 921-927.
30. Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Đăng Quân, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Xây dựng quy trình chẩn đoán East Asian Passiflora virus gây bệnh trên chanh dây (Passiflora edulis Sim.) bằng Real-time RT-PCR. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam.
31. Nguyễn Thị Kiều Linh, Phan Lê Trâm Anh, Nguyễn Văn Long, Nguyễn Xuân Dũng, 2021. Nghiên cứu nhân giống in vitro hoa hồng bạch cổ (Rosa odorata (Andr.) Sweet). Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng. Số 18, tr. 87-94.
32. Phạm Văn Hiểu, 2021. The Unique Existence of Chromosomal Abnormality in Polyploidy Plants. IntechOpen.
33. Phan Lê Trâm Anh, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Lý Triệu Minh, Dương Hoa Xô, Nguyễn Xuân Dũng, 2022. Sự tái sinh chồi từ lá mầm cây dưa leo nếp ta (Cucumis sativus L.). Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam. Số 4, tr. 62-69.
34. Nguyễn Thị Thanh Thảo, Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyễn Xuân Dũng, 2022. Nghiên cứu chỉnh sửa gen eIF4E ở cây dưa leo (Cucumis sativus L.) bằng công nghệ CRISPR/Cas9. Hội nghị Công nghệ Sinh học toàn quốc 2022. Nhà xuất bản Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, tr. 48-56.
35. Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyễn Xuân Dũng, 2022. Phát hiện và định lượng Papays ringspot virus gây hại trên cây đu đủ (Carica papaya L.) bằng Realtime RT-PCR. Hội nghị Công nghệ Sinh học toàn quốc 2022. Nhà xuất bản Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, tr. 827-835.
36. Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa,  Nguyễn Xuân Dũng, 2022. Lây nhiễm nhân tạo Sri Lanka cassava mosaic virus vào cây khoai mì (Manihot esculenta Crantz) bằng phương pháp tiêm virus. Hội nghị Công nghệ Sinh học toàn quốc 2022. Nhà xuất bản Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, tr. 965-969.
37. Phạm Văn Hiểu, 2022. Agricultural development based on polyploidization: a perspective contribution of minor crops. SABRAO Journal of breeding and genetics.
38. Nguyễn Thị Kiều Linh, Nguyễn Xuân Dũng, 2023. Nghiên cứu nhân giống cây mai vàng Đại Lộc (Ochna integerrima (Lour.) Merr. cultivar Dai Loc) thông qua nuôi cấy mô lá. Hội nghị Công nghệ Sinh học toàn quốc 2023. Nhà xuất bản Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, tr. 1182-1187.
39. Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyễn Xuân Dũng, 2023. Thiết lập phương pháp phát hiện Terminator HSP17.3 phục vụ cho sàng lọc GMO bằng Real-time PCR. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam. Số 4, tr. 11-17.
40. P.V. Hieu, T.B. Toan, 2023. Agricultural development based on CRISPR-cas9 and retrons techniques: A perspective application on tomato. SABRAO journal of Breeding and Genetic, 1 (55), pp. 237-253.
41. Pham Van Hieu, 2023. Evolutionary fixed potential agronomic traits in polysomic polyploidy plants with special reference to potato. American Journal of Plant Sciences, 7(14), pp. 793-811.
42. Pham Van Hieu, 2023. Utilizing method of plant growth regulators induction in processing of polyploidization - a perspective crop development. SABRAO Journal of breeding and genetics. 54(5), pp 1125-1140.
43. Pham Van Hieu, Nguyen Thi Kieu Linh, Nguyen Van Long, Nguyen Xuan Dung, 2023. Polyploidization Of Ngoc Linh Ginseng (Panax vietnamensisHa etGrushv.) By Colchicine Induction To Achieve Medicinal Herb Development Prospects. The 16thAsian Congress on Biotechnology, Vietnam.
44. Huynh Nguyen Minh Nghia, Nguyen Thi Thanh Thao, Nguyen Thi Kim Thoa, Nguyen Xuan Dung, 2023. Coding sequence analysis of eIF4-E gene in Cucumis sativusL. cultivar ‘nep ta. The 16thAsian Congress on Biotechnology, Vietnam.
45. Pham Van Hieu, Nguyen Thi Kieu Linh, Nguyen Van Long, Tran Thanh Vy, Nguyen Xuan Dung, 2024. Polyploidization of Ngoc Linh Ginseng (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) by colchicine treatment. South Florida Journal of Development, Miami, 6(1), pp. 1-13.
46. Huỳnh Nguyễn Minh Nghĩa, Nguyễn Thị Kim Thoa, Phạm Văn Hiểu, Đinh Thiện Quân và Nguyễn Xuân Dũng, 2025. Phát hiện Melon yellow spot virus tại Việt Nam bằng kỹ thuật RT-PCR. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, Số 34, tr. 163-170.
47. Hà Thị Loan, Huỳnh Hữu Đức, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Nguyễn Xuân Dũng, 2025. Nghiên cứu ứng dụng sinh lý thực vật trong phát triển giống cây trồng tại Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh. Kỷ yếu Hội nghị Sinh lý thực vật toàn quốc lần thứ 3-2025. Nhà xuất bản Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, tr. 103-107.